De deur waar je duizend keer langsloopt

In vrijwel elke oude Nederlandse stad staat wel zo'n deur. Smal, vaak groen of donkerrood geschilderd, ingeklemd tussen twee huizen. Er hangt een klein bordje boven, soms een gevelsteen met een naam en een jaartal. Negen van de tien mensen lopen erlangs zonder te kijken.

Duw je hem open, dan sta je opeens in een tuin. Stil, groen, omringd door lage huisjes met witte kozijnen. Buiten hoor je nog vaag het verkeer, maar hier lijkt het alsof iemand het volume heeft dichtgedraaid. Dat is een hofje.

Wat is een hofje precies?

Een hofje is een groepje kleine woningen rond een gemeenschappelijke binnentuin, met meestal maar één toegang tot de straat. Ze werden vanaf de middeleeuwen gebouwd als particuliere armenzorg, lang voordat de overheid daar iets mee deed.

Het ging meestal zo. Een rijke koopman of regent liet in zijn testament vastleggen dat een deel van zijn vermogen gebruikt moest worden om woningen te bouwen voor arme oude vrouwen, vaak weduwen zonder familie. Zij mochten er gratis wonen, kregen soms turf en brood, en in ruil daarvoor werd er van hen verwacht dat ze baden voor de ziel van de stichter. Liefdadigheid en eigenbelang liepen in die tijd vloeiend in elkaar over.

Veel hofjes worden nog steeds bewoond, en veel ervan worden nog steeds beheerd door een stichting die eeuwen geleden is opgericht. Dat is het bijzondere: dit is geen museum, dit is een woonvorm die vierhonderd jaar heeft standgehouden.

Hoe herken je een hofje van buiten?

• Een smalle poort of deur tussen twee panden, vaak net iets terugliggend.
• Een gevelsteen of tekstbord met een naam en een stichtingsjaar erboven.
• Een bordje met openingstijden, of juist met het verzoek om stilte.
• Een huisnummer dat niet in de reeks van de straat past.

Sta je eenmaal binnen, dan zie je vaak dezelfde elementen terug: een pomp of waterput in het midden, een enkele boom, en aan één kant een net iets deftiger pand. Dat was de regentenkamer, waar het bestuur vergaderde over wie er mocht komen wonen.

Waar vind je de mooiste hofjes?

Haarlem: de hofjesstad

Geen stad in Nederland heeft er zoveel als Haarlem. Er zijn er nog altijd rond de twintig in gebruik, verspreid door het hele centrum. Het Hofje van Bakenes gaat terug tot 1395 en geldt daarmee als een van de oudste van het land. De Proveniershof is misschien wel de bekendste, met een ruime tuin op de plek waar ooit een klooster stond. Verderop liggen het Teylers Hofje, het Frans Loenenhofje en het Hofje van Oorschot.

Het aardige is dat ze verspreid liggen. Je kunt in Haarlem een wandeling maken waarin je er zes of zeven tegenkomt zonder dat je ver hoeft te lopen.

➡️ Bekijk de stadswandeling door Haarlem

De Jordaan in Amsterdam

De Jordaan was de buurt van ambachtslieden en arbeiders, en juist daar werden veel hofjes gesticht. Het Sint Andrieshofje aan de Egelantiersgracht dateert uit 1617 en is een van de oudste van de stad. Verderop liggen het Claes Claeszhofje en het Karthuizerhofje, dat met zijn ruime binnenplaats aanvoelt als een dorpsplein midden in Amsterdam.

Loop rustig, want je bent hier gast in een woonbuurt. En let op de gevelstenen bij de ingang: die vertellen vaak wie de stichter was en voor wie het hofje bedoeld was.

➡️ Bekijk de stadswandeling door de Jordaan

Delft en Leiden

Delft heeft er een handvol, waaronder het Hofje van Gratie, dat teruggaat tot de zestiende eeuw. Leiden spant in Zuid-Holland de kroon met tientallen hofjes, een erfenis van de rijkdom uit de lakenhandel en van een stad die veel armen te onderhouden had.

➡️ Bekijk de stadswandeling door Delft

De ongeschreven regels

Dit is het belangrijkste deel van dit artikel. Een hofje is meestal gewoon iemands voortuin, en het feit dat de poort openstaat betekent niet dat alles mag. Een paar dingen om aan te houden:

• Kijk of er een bordje hangt. Veel hofjes zijn open op vaste dagen en tijden, andere zijn helemaal privé.
• Praat zacht en houd het bezoek kort. De bewoners horen alles.
• Fotografeer de tuin en de gevels, niet de ramen van de woningen.
• Ga niet met een grote groep tegelijk naar binnen. Twee of drie tegelijk is genoeg.
• Zit niet op de bankjes alsof het een park is, tenzij het duidelijk zo bedoeld is.

Houd je daaraan, dan blijven deze plekken toegankelijk. Precies daarom sluiten sommige hofjes hun poort inmiddels vaker dan vroeger.

Zoek er eens één op

De volgende keer dat je door een oude binnenstad loopt, let dan op die smalle deuren tussen de panden. Grote kans dat je er eentje vindt die je nooit eerder was opgevallen, en dat je een halve minuut later in een tuin staat die er al vierhonderd jaar ligt.

👉 Wil je weten wie er woonden en wie het betaalde? Kies een van onze stadswandelingen en hoor het verhaal terwijl je in de poort staat.